Ranking Straży Miejskich

Ranking Straży Miejskich

Fakty, liczby i mity

Prezentowane tu dane są częścią aktualnie tworzonego artykułu naukowego analizującego całkowity koszt nieprawidłowego parkowania w Polsce. Pełen ranking, wskazujący zwycięzców i przegranych, zostanie zaprezentowany za kilka tygodni, po opublikowaniu wszystkich sekcji tematycznych.

Dane zostały zebrane za pośrednictwem kilkuset zapytań o dostęp do informacji publicznej skierowanych do urzędów miast, jednostek straży miejskich, policji, straży pożarnej, ministerstw oraz operatorów stref płatnego parkowania. Celem tego porównania jest obiektywne spojrzenie na efektywność i koszty funkcjonowania tych formacji, z dala od potocznych opinii.

Autorzy publikacji:

Wprowadzenie: Od jednego do 1300 strażników – krajobraz straży miejskich

W końcu 2024 roku funkcjonowało w Polsce łącznie 407 oddziałów straży miejskiej i straży gminnej, dla których przewidziano sumarycznie ponad 8661 etatów.

W ujęciu ogólnokrajowym występują ogromne dysproporcje w liczebności straży. Kontrastują ze sobą największe jednostki – takie jak SM Warszawa, która sama dysponowała 1908 etatami (zatrudniając 1616 osób), czy Straż Miejska Miasta Krakowa, dysponująca 585 etatami (zatrudniając 580 osób). Z drugiej strony, spośród wszystkich oddziałów, wiele to formacje jedno- lub dwuosobowe. Jednoosobowe straże miejskie funkcjonują na przykład w Nowym Mieście (mazowieckie), Krajence (wielkopolskie), czy Lewinie Brzeskim (opolskie).

Na potrzeby tego rankingu skupiamy się jednak wyłącznie na miastach wojewódzkich oraz współczynniku liczby strażników na 100 tysięcy mieszkańców. Tutaj widać wyraźną pierwszą ligę – w Warszawie i Gdańsku jest ponad 60 strażników na 100 000 mieszkańców. Na drugim końcu skali znajduje się województwo Lubuskie. W Gorzowie Wielkopolskim i Zielonej Górze liczba strażników jest niższa niż 15.

Ile kosztuje nas Straż Miejska?

Ciekawe wygląda także porównanie budżetów tych jednostek. Także w odniesieniu do wielkości miasta, tj. roczny budżet na jednego mieszkańca. Tutaj liderem jest Warszawa ze 140 zł budżetu straży miejskiej. Na drugim miejscu jest Kraków z kwotą 133 zł.

Antyliderami tego zestawienia jest ponownie lubuskie. W Gorzowie to 19 zł, a w Zielonej Górze... 3 zł. Absurdalnie niska kwota w Zielonej Górze wynika jednak nie tylko z niewielkiej liczebności tej formacji. Jako jedyna straż w miastach wojewódzkich nie jest to osobna jednostka budżetowa, a jedynie wydział w ramach urzędu miasta. Oznacza to, że faktyczny budżet tej jednostki jest zapewne zbliżony do gorzowskiego.

Etaty i pieniądze w pigułce

Straż miejska czy „Straż parkingowa”? Czym naprawdę zajmują się funkcjonariusze

Analiza struktury mandatów potwierdza dane zaprezentowane w raporcie NIK o finansowaniu straży miejskich z 2016 roku:

Struktura podejmowanych przez straże interwencji wynikała m.in. ze zgłoszeń mieszkańców i nie uległa w okresie objętym kontrolą istotnym zmianom. Największy udział w stwierdzonych wykroczeniach (62 proc.) miały wykroczenia przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi w komunikacji.

Jak wyglądał ten obraz w 2024? Aż 75% mandatów wystawianych przez strażników dotyczyło przepisów ruchu drogowego. Biorąc pod uwagę mocno ograniczone uprawnienia straży miejskich, oraz szczegółową analizę sprawozdania SM, które miało odpowiedni poziom szczegółowości można postawić wniosek, że blisko 90% mandatów związanych z łamaniem przepisów ruchu drogowego dotyczyło właśnie parkowania.

Powyższe potwierdza obiegową opinię – straże miejskie są traktowane jako formacje „od nielegalnego parkowania”.

75%
Udział mandatów dot. ruchu drogoweg

Straże miejskie zajmują głównie parkowanie, potwierdza to raport NIK i dane.

Wnioski

  1. Warszawa to największa i najlepiej finansowana straż miejska w Polsce. Zarówno w wartościach bezwzględnych jak i w przeliczeniu na mieszkańców.
  2. Na drugim miejscu znajduje się Kraków ze zbliżonym finansowaniem i dobrym współczynnikiem liczby strażników na 100 000 mieszkańców.
  3. Na końcu rankingu znajdują się Gorzów Wielkopolski i Zielona Góra. W Lubuskim straż miejska ma postać dekoracyjną.
  4. Straże miejskie zajmują się głównie nieprawidłowym parkowaniem

Mandaty: Czy mandaty służą do reperowania budżetów miast?

Mandat jest kluczowym narzędziem straży miejskiej służącym do utrzymania ładu i porządku publicznego w społecznościach lokalnych. Oczywiście trudno jest oceniać efektywność straży wyłącznie przez pryzmat szybkości wystawiania mandatów. Ale analiza zebranych danych daje zaskakujący obraz.

Co osiem godzin wystawia mandat strażnik najbardziej efektywnej straży miejskiej w Polsce. W wielu miastach, z Warszawą, Wrocławiem i Łodzią włącznie, strażnicy wystawiają średnio 5-6 mandatów w miesiącu.

Uwzględniając średnią kwotę mandatu wahającą się w okolicy 131 zł wyłania się nam obraz niemocy tych formacji.

1
Mandat na dzień

Zaledwie 1 mandat na dzień wystawiają strażnicy w najbardziej efektywnej SM w Polsce! Średnia jest o połowę niższa – zaledwie jeden mandat co dwa dni.

Szczecińska anomalia: zysk ponad bezpieczeństwo?

Na osobne omówienie zasługuje szczególny przypadek średniej kwoty mandatu w Szczecinie, który jest dwa razy wyższy niż średnia krajowa. Jak to możliwe?

Analiza taryfikatora mandatów, rozmowy z kierownictwem tej formacji oraz obserwacja dają odpowiedź na to pytanie.

Straż Miejska w Szczecinie otrzymuje naciski od Urzędu Miasta, aby samofinansować się w możliwie największym stopniu. W przeciwieństwie do Poznania czy Lublina nie robi tego jednak efektywnością, ale koncentrując się głównie na najbardziej „dochodowych” wykroczeniach.

Zgodnie z taryfikatorem jest to parkowanie w obrębie skrzyżowania oraz na miejscu osoby z niepełnosprawnością. Efekt jest niestety taki, że strażnicy są „ślepi” na wykroczenia zagrażające bezpieczeństwu (np. parkowanie przed przejściem dla pieszych), ale zatrzymają się bez wezwania przy każdej niebieskiej kopercie.

Czy Straż Miejska na siebie zarabia? Obalamy mit „łupienia kierowców”

Częstym argumentem w dyskusjach o sensowności istnienia straży miejskich jest ich koszt dla budżetu miasta. Poniższy wykres pokazuje, w jakim procencie roczny budżet danej jednostki jest "zwracany" do kasy miasta w postaci wpływów z mandatów. Wartość ta obrazuje stopień, w jakim straż miejska "sama na siebie zarabia", choć należy pamiętać, że nadrzędnym celem tej formacji jest zapewnienie porządku, a nie generowanie zysku.

8%
Straż miejska nie zarabia na siebie

Tyle średnio wynosi pokrycie rocznego budżetu Straży Miejskiej z wpływów z mandatów w miastach wojewódzkich.

Wnioski

  1. Statystyczny strażnik wystawia raptem kilka mandatów w miesiącu.
  2. Straże miejskie w Polsce są trwale deficytowe. Przekonanie o „łupieniu kierowców do łatania budżetu” to mit.
  3. Średnia kwota mandatu to raptem 131 zł. To bezpośredni efekt braku aktualizacji taryfikatora mandatów od 22 lat.
  4. Skomplikowana procedura mandatowa, niedostosowana do skali zjawiska nieprawidłowego parkowania, czyni te formacje skrajnie nieefektywnymi.
🧪

Etaty i wynagrodzenia

Dane o liczbie strażników, medianie wynagrodzeń i wakatach

Publikacja zostanie ogłoszona na x.com/SzymonNieradka

🧪

Pouczenia

Pouczenia vs mandaty – różne filozofie egzekwowania prawa

Publikacja zostanie ogłoszona na x.com/SzymonNieradka

🧪

Blokady

Wkładać kartki za wycieraczkę, czy blokować koła?

Publikacja zostanie ogłoszona na x.com/SzymonNieradka

🧪

Holowanie

Ostateczny „bat” na patokierowców – realia

Publikacja zostanie ogłoszona na x.com/SzymonNieradka

🧪

Czas reakcji

Ile miesięcy zajmuje wystawienie jednego mandatu?

Publikacja zostanie ogłoszona na x.com/SzymonNieradka

🧪

Efektywność

Jakie jest ryzyko otrzymania mandatu za nieprawidłowe parkowanie?

Publikacja zostanie ogłoszona na x.com/SzymonNieradka

🧪

Policja

Czy policja wystawia mandaty za parkowanie?

Publikacja zostanie ogłoszona na x.com/SzymonNieradka

🧪

SPP

Jak wygląda porównanie efektywności strażnika a kontrolera strefy?

Publikacja zostanie ogłoszona na x.com/SzymonNieradka

🧪

Badania terenowe

Co wynika z ręcznego liczenia aut w centrum?

Publikacja zostanie ogłoszona na x.com/SzymonNieradka

🧪

Straż Pożarna

Jak nieprawidłowe parkowanie utrudnia pracę Straży Pożarnej?

Publikacja zostanie ogłoszona na x.com/SzymonNieradka

🧪

Wyniki rankingu

Dowiedz się, która SM jest na podium!

Publikacja zostanie ogłoszona na x.com/SzymonNieradka

Metodologia: Metodologia, źródła danych, sposób liczenia wskaźników

Raport powstał na podstawie szczegółowej analizy danych publicznych o funkcjonowaniu straży miejskich w największych polskich miastach. Poniżej przedstawiamy metodologię zbierania i analizy danych.

Źródła i zakres danych

  • UDiP (zapytanie o udostępnienie informacji publicznej) do 80 straży miejskich i 3 komisariatów policji (3) we wszystkich 83 miastach powyżej 50 tysięcy mieszkańców w sprawie działań jednostek zw. z nieprawidłowym parkowaniem w 2024.
  • UDiP do 83 urzędów miast w sprawie istniejących badań realizacji polityki parkingowej (26 urzędów posiadało takie badania). Dane za rok 2024.
  • UDiP do 63 zarządców dróg w sprawie statystyk stref płatnego parkowania (51 odpowiedzi). Dane za rok 2024.
  • UDiP do 18 komisariatów miejskich we wszystkich miastach wojewódzkich w sprawie działaniami policji zw. z nieprawidłowym parkowaniem. Dane za rok 2024.
  • UDiP do 16 komend wojewódzkich, w których gromadzone są statystyki straży miejskich dla całego województwa. Dane za rok 2024.
  • UDiP do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie sprawozdań wszystkich straży miejskich i gminnych w Polsce za 2024 rok (407 jednostek).
  • UDiP do Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej w sprawie utrudnień w akcjach ratowniczych spowodowanych przez nieprawidłowo zaparkowane pojazdy.
  • Dane budżetowe miast wojewódzkich za 2024 publikowane w systemach informacji finansowej JST.
  • Dane z Biuletynów Informacji Publicznej (BIP) jednostek samorządu terytorialnego.

Metodologia stworzenia rankingu za pomocą wskaźników syntetycznych

Metodologia tworzenia rankingów ▼

Syntetyczne wskaźniki buduje się po to, by opisać jednym indeksem zjawiska mające wiele wymiarów – np. rozwój społeczny, jakość życia, konkurencyjność regionów czy poziom bezpieczeństwa. Punktem wyjścia jest zawsze rama koncepcyjna: trzeba zdefiniować, jakie wymiary (np. gospodarczy, społeczny, środowiskowy) są istotne oraz jakie mierzalne wskaźniki szczegółowe najlepiej je reprezentują.

Ponieważ wskaźniki szczegółowe mierzone są zwykle w różnych jednostkach, stosuje się procedury normalizacji, np. przekształcenie na skalę 0-1, standaryzację z-score, skalowanie względem najlepszego wyniku (ratio-to-best) czy reskalowanie do 0-100, tak jak w wielu współczesnych indeksach społecznych. Na tym etapie rozstrzyga się też, czy wyższa wartość danego wskaźnika jest „lepsza” czy „gorsza” i odpowiednio odwraca się te, które mają niekorzystny kierunek (np. śmiertelność, bezrobocie). Następnie przypisuje się wagi - równe lub oparte na analizie eksperckiej bądź statystycznej (np. PCA). Znormalizowane i zważone wskaźniki łączy się następnie w syntetyczny indeks, najczęściej za pomocą średniej arytmetycznej lub geometrycznej, rzadziej bardziej złożonych formuł, które ograniczają możliwość kompensowania bardzo słabego wyniku w jednym wymiarze przez bardzo dobry w innym.

Dobrą praktyką jest przeprowadzenie analiz wrażliwości, czyli sprawdzenie, jak zmiana metody normalizacji, wag czy sposobu agregacji wpływa na ostateczne wartości indeksu i pozycje jednostek w rankingu. Zaleca się także równoległą analizę samych wskaźników cząstkowych, aby syntetyczny wskaźnik nie zastąpił informacji o tym, w których konkretnie obszarach dana jednostka wypada dobrze, a w których słabo.

Wskaźniki oceny efektywności straży miejskich w zakresie egzekwowania przepisów parkingowych

Wskaźniki oceny efektywności SM ▼

W dotychczasowej literaturze naukowej badania poświęcone bezpośrednio skuteczności działań straży miejskich / lokalnej policji w zakresie wykroczeń parkingowych są zaskakująco nieliczne. Lukę tę częściowo wypełniają raporty projektów europejskich i audyty instytucjonalne, np. materiały Park4SUMP dotyczące roli egzekwowania w polityce parkingowej, czy raporty audytorów krajowych analizujące ściągalność opłat i organizację kontroli. Dodatkowo, istotną część współczesnej wiedzy dostarczają źródła branżowe – wpisy blogowe i white papers firm technologicznych oraz operatorów systemów parkingowych – gdzie szczegółowo opisuje się proponowane wskaźniki KPI i strategie zarządzania pracą patroli. Stanowią one cenne źródło wiedzy o praktycznych rozwiązaniach i metrykach rzeczywiście stosowanych w miastach.

Pierwszy blok wskaźników dotyczy produktywności funkcjonariuszy i patroli. Obejmuje on liczbę mandatów za wykroczenia parkingowe, blokad i holowań na strażnika w określonym czasie, a także wskaźniki intensywności działań, takie jak liczba mandatów w relacji do godzin służby, liczby skontrolowanych pojazdów oraz średni czas między kolejnymi mandatami. Wskaźniki te służą przede wszystkim do diagnozowania obciążenia pracą, organizacji patroli i przestrzennego rozkładu kontroli, a nie do wyznaczania norm „wynikowych”.

Drugi wymiar obejmuje jakość i proporcjonalność interwencji. Analizowana jest proporcja mandatów do pouczeń w podziale na strażników, rejony i kategorie wykroczeń, co pozwala wychwycić różnice w praktyce stosowania sankcji. Dodatkowo stosowane są wskaźniki jakości mandatów: odsetek kar unieważnionych z przyczyn formalnych, odsetek odwołań oraz udział mandatów utrzymanych w mocy, które informują o rzetelności dokumentacji, poprawności kwalifikacji prawnej i proporcjonalności reakcji.

Trzecia grupa wskaźników mierzy efekty działań straży w wymiarze zgodności z przepisami i bezpieczeństwa ruchu. Kluczowy jest wskaźnik compliance rate, rozumiany jako udział pojazdów spełniających wymagania systemu (opłacony postój, brak przekroczenia limitu czasu, brak naruszeń zakazów), wyznaczany na podstawie kontroli terenowych oraz danych z systemów parkingowych i automatycznego rozpoznawania tablic.

Metodologia uwzględnia również wymiar finansowy oraz sprawiedliwość przestrzenną. W części finansowej analizowana jest relacja przychodów z mandatów do kosztów osobowych i operacyjnych egzekwowania przepisów oraz nadwyżka wpływów nad kosztami obsługi pojedynczego mandatu, przy równoczesnym monitorowaniu wskaźników bezpieczeństwa i zgodności z przepisami, tak aby „opłacalność fiskalna” nie stała się dominującym kryterium oceny. W części przestrzenno-społecznej badane jest rozmieszczenie mandatów, blokad i holowań w relacji do struktury społeczno-demograficznej oraz infrastrukturalnej miasta, a także wyniki badań ankietowych mieszkańców dotyczące postrzeganej sprawiedliwości i proporcjonalności działań, co pozwala uwzględnić aspekt równości obciążenia i zaufania do straży miejskiej.

W przypadku polskich miast zastosowanie pełnego zestawu wskaźników było ograniczone dostępnością danych. Na potrzeby rankingu straży miejskich wykorzystano tylko te mierniki, które można było policzyć dla wszystkich analizowanych jednostek na podstawie danych operacyjnych i sprawozdawczych zebranych w projekcie, zgodnie z opisami przy poszczególnych metrykach.

Ograniczenia

Część danych została zebrana w ramach pracy naukowej i na podstawie umowy z autorami nie może być w pełni opublikowana do czasu jej zakończenia. Nie wszystkie miasta publikują dane w jednolitym formacie, co może wpływać na idealną porównywalność. Raport przedstawia "sneak peek" - pełne dane zostaną opublikowane po zakończeniu pracy naukowej.